%20Facebook.png)
Xelatên Nobelê yên sala 2026 di navbera 5 û 12ê Cotmehê de hatin ragihandin. Ev xelat di şeş warên sereke de tên dayîn: derman û fîzyolojiya mirovan, fîzîk, kîmya, wêje, aşitî û zanistên aborî. Ev xelat ji bo rêzgirtina ji zanistvan, nivîskar û kesayetiyên ku di pêşxistina zanistê, wêjeyê, mafên mirovan û têgihiştina aboriyê de roleke girîng lîstine, tên dayîn.
1. Xelata Nobelê ya Derman û Fîzyolojiya Mirovan
Xelatgirên vê kategoriyê:
Karl Deisseroth
Peter Hegemann
Georg Nagel
Ev sê zanistvan ji ber vedîtinên xwe yên derbarê kanalên îyonî yên ku bi ronahiyê çalak dibin û ji ber pêşxistina teknîka optogenetîkê hatin xelatkirin.
Optogenetîk teknîkeke zanistî ye ku rê dide lêkolîneran bi alîkariya ronahiyê çalakiya hin şaneyên taybet, bi taybetî şaneyên nervî, kontrol bikin. Ev teknîk alîkariya zanistvanan kiriye ku şêwaza xebata mejî û têkiliyên di navbera şaneyên nervî de baştir fam bikin.
Ev vedîtin dikarin rê li ber lêkolînên nû yên derbarê nexweşiyên mejî û tevgerên sîstema nervî vekin.
2. Xelata Nobelê ya Fîzîkê
Xelatgir:
Francis Halzen
Francis Halzen ji ber rola xwe ya bingehîn di avakirin û pêşxistina çavdêrxaneya IceCube ya ji bo tesbîtkirina nêtrînonan û vedîtina nêtrînonên bi enerjiyeke bilind ên ku ji çavkaniyên astrofîzîkî tên, hat xelatkirin.
Nêtrîno parçeyên binatomî ne ku bi madeyê re pir kêm danûstandinê dikin. Ji ber vê yekê, tesbîtkirina wan gelek dijwar e.
Çavdêrxaneya IceCube li Antarktîkayê ye û ji mîlyonek metrekubî qeşayê û amûrên taybet ên hestiyarker pêk tê. Ev amûr dikarin nîşanên ku ji danûstandina nêtrînonan bi madeyê re derdikevin, bibînin.
Ev projeyê deriyên nû li ber astronomiya nêtrînonan vekiriye û alîkariya zanistvanan kiriye ku hin bûyerên enerjîbilind ên di kûrahiya gerdûnê de baştir lêkolîn bikin.
3. Xelata Nobelê ya Kîmyayê
Xelatgirên vê kategoriyê:
Henri B. Kagan
Kenso Soai
Ev her du kîmyager ji ber lêkolînên xwe yên li ser reaksiyonên kîmyayî yên asîmetrîk û xwe-katalîzê hatin xelatkirin.
Lêkolînên wan bi awayê avakirina molekulan û kontrolkirina teşeya wan a sêalî ve girêdayî ne. Hin molekul dikarin di du awayên wekî wêneyê neynikê de hebin, lê her du away ne her dem di reaksiyonên kîmyayî de bi heman rêjeyê çêdibin.
Xebata van her du zanistvanan alîkariya famkirina vê pirsê kiriye: çawa dikare di hin reaksiyonên kîmyayî de yek ji van awayên molekulan li hember awayê din serdest bibe?
Ev lêkolîn ji bo kîmyaya organîk, pêşxistina dermanan û famkirina hin pêvajoyên bingehîn ên ku di avabûna molekulan de rol dilîzin, girîng e.
4. Xelata Nobelê ya Wêjeyê
Xelatgir:
Anne Carson, nivîskar û helbestvaneke Kanadayî.
Anne Carson ji ber berhemên xwe yên wêjeyî yên nûjen û afirîner hat xelatkirin. Di berhemên wê de kevneşopiya klasîk bi ceribandinên wêjeya nûjen re tê tevlihevkirin.
Di nivîsên wê de helbest, proza, werger û lêkolînên li ser wêjeya klasîk bi hev re tên girêdan. Ew bi rêya mîtolojî, felsefe û dîrokê gelek mijarên girîng ên derbarê mirovan, ziman, bîranîn û nasnameyê vedikole.
Berhemên wê sînorên kevneşopî yên di navbera cureyên wêjeyî de derbas dikin û têkiliya di navbera mîrata çandî û afirîneriya nûjen de vedikolin.
5. Xelata Nobelê ya Aşitiyê
Xelatgir:
Navanethem «Navi» Pillay, dadwereke Afrîkaya Başûr û kesayetek navdar a qada mafên mirovan.
Navi Pillay ji ber hewldanên xwe yên ji bo pêşxistina aşitiyê, hiqûqa navneteweyî û parastina mafên mirovan hat xelatkirin.
Ew di navbera salên 2008 û 2014an de Komîserê Bilind ê Neteweyên Yekbûyî ji bo Mafên Mirovan bû. Her wiha, wê di saziyên dadwerî yên navneteweyî de xebitî û beşdarî hewldanên ji bo hesabpirsînê li hember sûcên giran, wek sûcên şer, sûcên li dijî mirovahiyê û jenosîdê bû.
Di dema karê xwe de, wê li ser parastina mafên mirovan, şermezarkirina cudakariyê û pêşxistina dadweriya navneteweyî sekinî.
Xelatkirina wê girîngiya hiqûqa navneteweyî û saziyên dadwerî di parastina sivîlan û pêşîlêgirtina binpêkirinên giran de derdixe pêş.
6. Xelata Nobelê ya Zanistên Aboriyê
Xelatgirên vê kategoriyê:
Robert E. Hall
Michael Woodford
Ev her du aborînasên Amerîkî ji ber beşdariya xwe di pêşxistina bingehên mîkroaborî yên aramkirina makroaboriyê de hatin xelatkirin.
Lêkolînên wan balê dikişînin ser awayê ku biryarên takekesan, malbatan û pargîdaniyan bandorê li aboriya giştî dikin. Ev mijar bi gelek pîvanên aborî ve girêdayî ye, wek enflasyon, xerckirin, hilberîn û kar.
Ev xebat alîkariya pêşxistina modelên aborî kiriye ku ji bo analîzkirina siyaseta diravî, bendewarîyên malbatan û pargîdaniyan û reaksiyona aboriyê li hember krîz û guhertinên bazarê tên bikaranîn.
Lêkolînên wan ji bo bankên navendî û saziyên biryardana aborî girîng in, ji ber ku ew alîkariya famkirina awayê ku biryarên diravî bandorê li çalakiyên aborî dikin, dikin.
Encam: Wateya giştî ya Xelatên Nobelê yên 2026
Xelatên Nobelê yên sala 2026 cihêrengiya warên zanistî, çandî û mirovî yên ku ji bo pêşketina mirovahiyê girîng in, nîşan didin.
Di warê zanistê de, lêkolînên li ser mejî, nêtrînon û reaksiyonên kîmyayî derfetên nû ji bo famkirina xwezayê û pêşxistina teknolojiyên nû vedikin. Di warê wêjeyê de, berhemên afirîner rola ziman, çand û ramana mirovî derdixin pêş.
Di warê aşitiyê de, xelata Navi Pillay balê dikişîne ser girîngiya mafên mirovan, hiqûqa navneteweyî û berpirsiyariya li hember sûcên giran. Di warê aboriyê de jî, lêkolînên Robert E. Hall û Michael Woodford alîkariya famkirina têkiliya di navbera biryarên takekesî û aramiya aboriya giştî de dikin.
Bi vî awayî, Xelatên Nobelê ne tenê destkeftiyên takekesî nîşan didin, lê di heman demê de rola zanistê, wêjeyê, dadweriyê û ramana aborî di pêşketina civakên mirovan de jî ronî dikin.
Têbinî: Navên xelatgirên Nobelê yên 2026 û sedemên dayîna xelatan dikarin li ser malpera fermî ya Nobelê bên kontrolkirin. Merasîma dayîna xelatan her sal di 10ê Kanûnê de, di roja mirina Alfred Nobel de, tê lidarxistin.
.png)
